آموزش تغذیه سالم ·
اسهال چیست و برای اسهال چه بخوریم؟ علت، علائم، درمان و غذاهای مناسب
اسهال یکی از مشکلات شایع دستگاه گوارش است که معمولاً با دفع مکرر مدفوع شل یا آبکی همراه می‌شود و گاهی به‌طور ناگهانی شروع می‌شود. این وضعیت می‌تواند در اثر عفونت، مسمومیت غذایی، مصرف برخی داروها، تغییرات رژیم غذایی یا عوامل دیگر ایجاد شود…
اسهال یکی از مشکلات شایع دستگاه گوارش است که معمولاً با دفع مکرر مدفوع شل یا آبکی همراه می‌شود و گاهی به‌طور ناگهانی شروع می‌شود. این وضعیت می‌تواند در اثر عفونت، مسمومیت غذایی، مصرف برخی داروها، تغییرات رژیم غذایی یا عوامل دیگر ایجاد شود و در بعضی افراد با دل‌پیچه، تهوع، ضعف یا بی‌حالی همراه باشد.
اما اسهال چیست و چه عواملی باعث بروز آن می‌شوند؟ شناخت علت می‌تواند به انتخاب روش مناسب برای کنترل علائم کمک کند. از طرف دیگر، تغذیه در این دوران اهمیت زیادی دارد و انتخاب مواد غذایی و نوشیدنی‌های مناسب می‌تواند به تأمین مایعات مورد نیاز بدن و جلوگیری از کم‌آبی کمک کند. به همین دلیل، یکی از پرسش‌های رایج این است که برای اسهال چه بخوریم و از چه خوراکی‌هایی بهتر است فاصله بگیریم.
در این مقاله ابتدا با انواع اسهال و علت اسهال آشنا می‌شویم و سپس علائم اسهال و نشانه‌هایی را که ممکن است نیاز به توجه پزشکی داشته باشند بررسی می‌کنیم. در ادامه نیز درباره درمان اسهال، غذاها و نوشیدنی‌های مناسب و نامناسب و زمان مراجعه به پزشک توضیح می‌دهیم.
اسهال چیست؟
اسهال به دفع مدفوع شل یا آبکی با دفعات بیشتر از حد معمول گفته می‌شود. در تعریف رایج پزشکی، دفع سه بار یا بیشتر مدفوع شل یا آبکی در یک روز یکی از معیارهای تشخیص اسهال است؛ البته تغییر محسوس در تعداد دفعات دفع یا قوام مدفوع نسبت به الگوی معمول هر فرد نیز اهمیت دارد.
در حالت طبیعی، بخش زیادی از آب موجود در محتویات روده در طول فرایند گوارش جذب می‌شود و مدفوع قوام مشخصی پیدا می‌کند. زمانی که این فرایند به‌دلیل عواملی مانند عفونت، التهاب یا تحریک روده دچار اختلال شود، آب بیشتری در روده باقی می‌ماند و مدفوع شل‌تر و آبکی‌تر می‌شود. به همین دلیل، فرد ممکن است علاوه بر تغییر قوام مدفوع، افزایش دفعات دفع و فوریت در اجابت مزاج را نیز تجربه کند.
از نظر مدت‌زمان، اسهال می‌تواند کوتاه‌مدت یا طولانی‌مدت باشد. اسهال حاد معمولاً مدت کوتاهی ادامه دارد و بسیاری از موارد آن با برطرف شدن عامل ایجادکننده بهبود پیدا می‌کنند. در مقابل، ادامه‌دار شدن علائم برای چند هفته یا بیشتر می‌تواند نشانه یک مشکل زمینه‌ای باشد و نیاز به بررسی پزشکی داشته باشد.
یکی از مهم‌ترین عوارض اسهال، کم‌آبی بدن و از دست رفتن الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم است. این عارضه در کودکان، سالمندان و افرادی که اسهال شدید یا استفراغ دارند اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، جبران مایعات و املاح از دست‌رفته بخش مهمی از مراقبت و درمان اسهال محسوب می‌شود.
اسهال چند نوع دارد؟
اسهال را می‌توان بر اساس مدت‌زمان ادامه علائم به سه گروه اصلی تقسیم کرد:
- اسهال حاد (Acute diarrhea): معمولاً کمتر از دو هفته ادامه دارد و یکی از شایع‌ترین انواع اسهال است. عفونت‌های ویروسی و باکتریایی، مسمومیت غذایی و بعضی داروها از علت‌های شایع آن هستند. در بسیاری از موارد، اسهال حاد طی چند روز برطرف می‌شود؛ با این حال، تأمین مایعات و پیشگیری از کم‌آبی اهمیت زیادی دارد.
- اسهال مداوم یا پایدار (Persistent diarrhea): زمانی که اسهال ۱۴ روز یا بیشتر و کمتر از چهار هفته ادامه پیدا کند، در این گروه قرار می‌گیرد. ادامه عفونت، بعضی مشکلات گوارشی یا عوامل دیگر می‌توانند باعث طولانی شدن علائم شوند و در چنین شرایطی بررسی علت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
- اسهال مزمن (Chronic diarrhea): اسهالی است که چهار هفته یا بیشتر ادامه داشته باشد. این نوع اسهال ممکن است با بیماری‌های زمینه‌ای مانند بیماری التهابی روده، سندرم روده تحریک‌پذیر، عدم تحمل برخی مواد غذایی یا اختلالات جذب ارتباط داشته باشد و معمولاً به ارزیابی پزشکی دقیق‌تری نیاز دارد.
جدول انواع اسهال و ویژگی‌های آنها
نوع اسهال
مدت‌زمان
علت‌های شایع
نکته مهم
حاد (Acute)
کمتر از ۲ هفته
عفونت‌های ویروسی و باکتریایی، مسمومیت غذایی، برخی داروها
معمولاً کوتاه‌مدت است؛ جبران مایعات برای پیشگیری از کم‌آبی اهمیت دارد.
مداوم یا پایدار (Persistent)
۲ تا کمتر از ۴ هفته
ادامه برخی عفونت‌ها و عوامل گوارشی یا تغذیه‌ای
در صورت ادامه علائم، بررسی علت اهمیت دارد.
مزمن (Chronic)
۴ هفته یا بیشتر
بیماری‌های التهابی روده، IBS، عدم تحمل برخی مواد غذایی و اختلالات جذب
معمولاً نیازمند بررسی پزشکی برای شناسایی علت زمینه‌ای است.
شناخت نوع و مدت اسهال کمک می‌کند شدت وضعیت بهتر ارزیابی شود و مشخص شود که آیا مراقبت خانگی و جبران مایعات کافی است یا باید علت علائم توسط پزشک بررسی شود.
(مقاله پیشنهادی) اگر می‌خواهید بدانید کمبود ویتامین B12 چه علائمی دارد، چه عواملی باعث آن می‌شوند و چگونه تشخیص و درمان می‌شود، مقاله «کمبود ویتامین B12: علائم، علت‌ها، آزمایش، درمان و بهترین منابع غذایی» را از دست ندهید؛ در این راهنما با علائم و علت‌های کمبود B12، روش‌های تشخیص، گزینه‌های درمانی و بهترین منابع غذایی این ویتامین آشنا خواهید شد.
علت اسهال چیست؟
علت اسهال همیشه یکسان نیست و می‌تواند از یک عفونت کوتاه‌مدت تا بیماری‌های زمینه‌ای یا مصرف بعضی داروها متفاوت باشد. شایع‌ترین عوامل عبارت‌اند از:
- عفونت‌های دستگاه گوارش: عفونت‌های ویروسی، باکتریایی و انگلی از شایع‌ترین دلایل اسهال هستند. ویروس‌هایی مانند نوروویروس و روتاویروس، به‌ویژه در کودکان، می‌توانند باعث اسهال شوند. برخی باکتری‌ها مانند سالمونلا، شیگلا، کمپیلوباکتر و بعضی انواع ای‌کولای نیز از طریق غذای آلوده، آب آلوده یا تماس فردبه‌فرد منتقل می‌شوند. انگل‌هایی مانند ژیاردیا، کریپتوسپوریدیوم و انتاموبا هیستولیتیکا نیز می‌توانند باعث بروز علائم شوند.
- مسمومیت غذایی: مصرف غذا یا آب آلوده می‌تواند باعث شروع ناگهانی اسهال شود. در بعضی موارد، سموم تولیدشده توسط باکتری‌ها نیز در مدت کوتاهی پس از مصرف غذای آلوده باعث بروز علائمی مانند اسهال، تهوع، استفراغ و دل‌پیچه می‌شوند.
- عدم تحمل برخی مواد غذایی: بعضی افراد نمی‌توانند برخی ترکیبات غذایی را به‌خوبی هضم یا جذب کنند. برای مثال، در عدم تحمل لاکتوز، هضم ناکامل قند موجود در شیر می‌تواند باعث نفخ، دل‌پیچه و اسهال شود. بعضی اختلالات مرتبط با جذب مواد غذایی نیز ممکن است با اسهال همراه باشند.
- بیماری‌های گوارشی: بیماری‌هایی مانند بیماری التهابی روده، سندرم روده تحریک‌پذیر، سلیاک و برخی اختلالات مربوط به هضم و جذب می‌توانند باعث اسهال مکرر یا طولانی‌مدت شوند. در این شرایط، نوع علائم و مدت ادامه آنها در تشخیص علت اهمیت دارد.
- سایر عوامل: مصرف مقدار زیادی از برخی شیرین‌کننده‌ها مانند سوربیتول، مصرف زیاد الکل و بعضی اختلالات هورمونی مانند پرکاری تیروئید نیز می‌توانند در برخی افراد باعث اسهال شوند. بعضی افراد نیز پس از برخی جراحی‌های دستگاه گوارش، از جمله جراحی کیسه صفرا، دچار تغییر در عادات دفع می‌شوند.
در مجموع، علت اسهال ناگهانی در بسیاری از موارد به عفونت‌های گوارشی یا مصرف غذای آلوده مربوط است، اما اسهالی که برای مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند یا مرتب تکرار می‌شود، می‌تواند علت متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل، مدت‌زمان علائم، شکل مدفوع و علائم همراه در بررسی علت اهمیت زیادی دارند.
(مقاله پیشنهادی) اگر می‌خواهید بدانید اسهال بعد از مصرف آنتی‌بیوتیک چرا ایجاد می‌شود و چگونه می‌توان با تغذیه مناسب از سلامت روده حمایت کرد، مقاله «اسهال بعد از آنتی‌بیوتیک؛ چطور با غذاهای تخمیری به بازگشت باکتری‌های مفید روده کمک کنیم؟» را از دست ندهید؛ در این راهنما درباره علل این عارضه، نقش احتمالی غذاهای تخمیری در رژیم غذایی و نکات مهم تغذیه‌ای پس از مصرف آنتی‌بیوتیک توضیح داده‌ایم.
علائم اسهال چیست؟
مهم‌ترین علائم اسهال، تغییر در قوام و افزایش دفعات دفع مدفوع است. این وضعیت ممکن است با علائم دیگری نیز همراه باشد که شدت آنها به علت اسهال بستگی دارد.
- مدفوع شل یا آبکی: مهم‌ترین نشانه، تغییر قوام مدفوع و آبکی یا شل شدن آن است. صرفاً افزایش تعداد دفعات دفع، در صورتی که مدفوع شکل طبیعی داشته باشد، به‌تنهایی به معنای اسهال نیست.
- افزایش دفعات دفع: فرد ممکن است نسبت به الگوی معمول خود دفعات بیشتری نیاز به اجابت مزاج داشته باشد و گاهی احساس فوریت برای رفتن به دستشویی پیدا کند.
- دل‌پیچه و درد شکم: گرفتگی و درد شکمی، به‌خصوص پیش از دفع، در بسیاری از موارد همراه اسهال دیده می‌شود.
- تهوع و استفراغ: این علائم به‌ویژه در عفونت‌های گوارشی و برخی موارد مسمومیت غذایی ممکن است همراه اسهال ایجاد شوند.
- تب: در بعضی عفونت‌های گوارشی تب نیز دیده می‌شود. تب بالا، به‌خصوص همراه با خون در مدفوع یا درد قابل‌توجه شکم، نیازمند توجه پزشکی است.
- خون یا مخاط در مدفوع: مشاهده خون در مدفوع طبیعی نیست و می‌تواند در برخی عفونت‌ها یا بیماری‌های التهابی روده دیده شود. وجود خون، به‌ویژه اگر با تب یا درد شدید همراه باشد، باید توسط پزشک بررسی شود.
- ضعف و خستگی: از دست دادن آب و املاح در جریان اسهال می‌تواند باعث احساس ضعف، خستگی، تشنگی و در موارد شدیدتر سرگیجه شود.
نشانه‌های کم‌آبی بدن در اسهال
مهم‌ترین عارضه‌ای که باید هنگام اسهال به آن توجه کرد، کم‌آبی بدن است. در جریان اسهال، بدن مقدار زیادی آب و الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم از دست می‌دهد. اگر این مایعات و املاح به اندازه کافی جایگزین نشوند، کم‌آبی ایجاد می‌شود.
برخی از نشانه‌های کم‌آبی عبارت‌اند از:
- تشنگی شدید و خشکی دهان
- کاهش مقدار ادرار یا تیره‌تر شدن رنگ آن
- احساس ضعف، خستگی یا سرگیجه
- سردرد
- خشکی پوست
- در موارد شدید، گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی یا کاهش سطح هوشیاری
در کودکان، نشانه‌هایی مانند نداشتن اشک هنگام گریه، کاهش واضح ادرار، خشکی دهان و خواب‌آلودگی غیرمعمول می‌توانند از علائم کم‌آبی باشند.
اگر اسهال با خون در مدفوع، تب بالا، درد شدید شکم، استفراغ مداوم، علائم قابل‌توجه کم‌آبی یا طولانی شدن غیرطبیعی علائم همراه باشد، بهتر است فرد برای ارزیابی پزشکی مراجعه کند. در این شرایط، تمرکز صرف بر درمان خانگی اسهال مناسب نیست و ابتدا باید علت و شدت وضعیت بررسی شود.
حجم:
800 گرم ± 50 گرم
تاریخ انقضا:
3 ماه پس از تولید
روش نگهداری:
حتماً در یخچال نگهداری شود.
ماندگاری:
ظرف پلمب در یخچال تا 3 ماه (پس از باز شدن در ۳–۴ هفته مصرف شود)
مواد تشکیل‌دهنده:
کاهوی چینی، ترب سفید یا ترب ژاپنی، فلفل کره‌ای (گوجوگارو)، پیازچه و زنجبیل.
کیمچی (غذای سنتی کره ای)
برای اسهال چه بخوریم؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها هنگام بروز اسهال این است که چه چیزی بخوریم و از چه خوراکی‌هایی دوری کنیم. در بیشتر موارد، ناشتا ماندن یا قطع کامل غذا توصیه نمی‌شود. مهم‌تر از همه، باید مایعات و املاح از دست‌رفته جبران شوند و در کنار آن، غذاهای ساده و قابل‌تحمل مصرف شود.
غذاهای مناسب برای اسهال
در دوره اسهال لازم نیست خود را به چند ماده غذایی خاص محدود کنید. بهتر است با توجه به اشتها و تحمل دستگاه گوارش، وعده‌های غذایی را کوچک‌تر و ساده‌تر انتخاب کنید.
- برنج سفید: برنج ساده و کم‌چرب معمولاً به‌خوبی تحمل می‌شود و می‌تواند منبع مناسبی از انرژی باشد.
- موز رسیده: موز منبع پتاسیم است و می‌تواند بخشی از پتاسیم از دست‌رفته در اثر اسهال را تأمین کند.
- سیب پخته یا پوره سیب بدون شکر: اگر میوه خام باعث نفخ یا ناراحتی می‌شود، شکل پخته یا پوره‌شده آن ممکن است بهتر تحمل شود.
- سیب‌زمینی آب‌پز: سیب‌زمینی ساده و بدون کره، خامه یا ادویه تند می‌تواند منبع مناسبی از کربوهیدرات باشد.
- تخم‌مرغ: تخم‌مرغ آب‌پز یا پخته‌شده بدون روغن زیاد، در صورت تحمل، می‌تواند پروتئین مورد نیاز بدن را تأمین کند.
- مرغ یا ماهی کم‌چرب: مرغ و ماهی پخته یا بخارپز، بدون پوست و ادویه‌های تند، می‌توانند به تأمین پروتئین کمک کنند.
- سوپ ساده: سوپ رقیق و کم‌چرب می‌تواند هم مقداری مایعات و هم انرژی و مواد مغذی در اختیار بدن قرار دهد.
- ماست ساده، در صورت تحمل: بعضی افراد می‌توانند ماست ساده را بدون مشکل مصرف کنند. با این حال، در برخی افراد پس از اسهال موقتاً تحمل لاکتوز کاهش پیدا می‌کند؛ بنابراین اگر مصرف لبنیات باعث نفخ یا تشدید علائم می‌شود، بهتر است موقتاً محدود شود.
در مجموع، غذای مناسب برای اسهال غذایی است که کم‌چرب، ساده و قابل‌تحمل باشد. لازم نیست همه این مواد غذایی را مصرف کنید؛ معیار اصلی، تحمل بدن و شدت علائم است.
هنگام اسهال چه نوشیدنی‌هایی مناسب هستند؟
جبران آب و املاح، مهم‌ترین بخش مراقبت از فرد مبتلا به اسهال است. به‌خصوص اگر دفع مدفوع زیاد باشد یا اسهال با استفراغ همراه شود، خطر کم‌آبی افزایش پیدا می‌کند.
محلول ORS یکی از بهترین گزینه‌ها برای جایگزینی آب و الکترولیت‌های از دست‌رفته است. این محلول ترکیب مشخصی از آب، گلوکز و املاح دارد و برای پیشگیری و درمان کم‌آبی ناشی از اسهال استفاده می‌شود.
آب ساده نیز برای تأمین مایعات اهمیت دارد، اما در اسهال شدید، فقط آب نمی‌تواند تمام املاح ازدست‌رفته را جبران کند. به همین دلیل، استفاده از ORS اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
سوپ رقیق و آب‌گوشت کم‌چرب نیز می‌توانند به تأمین مایعات کمک کنند. با این حال، نوشیدنی‌های بسیار شیرین، آبمیوه‌های غلیظ و نوشابه‌ها انتخاب مناسبی برای جبران آب و املاح نیستند؛ زیرا مقدار زیاد قند می‌تواند در بعضی افراد اسهال را تشدید کند.
اگر فرد به نوشیدنی‌های حاوی کافئین عادت دارد، بهتر است در دوره اسهال مصرف قهوه، چای پررنگ و نوشابه‌های کافئین‌دار را محدود کند؛ زیرا کافئین ممکن است علائم گوارشی را در بعضی افراد تشدید کند.
آیا هنگام اسهال باید غذا خورد یا ناشتا ماند؟
در بیشتر موارد، ناشتا ماندن لازم نیست. ادامه تغذیه متناسب با اشتها می‌تواند به تأمین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز بدن کمک کند. بهتر است به‌جای وعده‌های حجیم، مقدار کمتری غذا را در چند وعده مصرف کنید.
در کودکان نیز معمولاً نباید تغذیه به‌طور کامل قطع شود. تغذیه با شیر مادر باید ادامه پیدا کند و رژیم غذایی متناسب با سن کودک نیز تا حد امکان حفظ شود. اگر کودک دچار اسهال یا استفراغ شدید است، دریافت مایعات و پیشگیری از کم‌آبی اهمیت ویژه‌ای دارد.
چه غذاهایی ممکن است اسهال را بدتر کنند؟
همه افراد واکنش یکسانی به غذاها ندارند، اما بعضی خوراکی‌ها می‌توانند در دوران اسهال علائم را تشدید کنند. بهتر است تا زمان بهتر شدن وضعیت، مصرف موارد زیر را محدود کنید:
- غذاهای سرخ‌شده و بسیار چرب: مانند فست‌فودها، سیب‌زمینی سرخ‌شده و غذاهای سنگین؛ این غذاها ممکن است برای دستگاه گوارش قابل‌تحمل نباشند.
- غذاهای تند و پرادویه: فلفل، سس‌های تند و ادویه‌های محرک ممکن است دل‌پیچه و ناراحتی گوارشی را بیشتر کنند.
- نوشیدنی‌های الکلی: الکل می‌تواند به کم‌آبی و تحریک دستگاه گوارش کمک کند.
- نوشیدنی‌های حاوی کافئین: قهوه، چای پررنگ و برخی نوشابه‌ها ممکن است در بعضی افراد حرکات روده را افزایش دهند.
- خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های بسیار شیرین: مقدار زیاد قند می‌تواند آب بیشتری را وارد روده کند و در برخی افراد اسهال را تشدید کند.
- محصولات حاوی سوربیتول و برخی شیرین‌کننده‌های قندی: مصرف زیاد این مواد می‌تواند باعث شل شدن مدفوع شود.
- لبنیات در صورت عدم تحمل: بعضی افراد پس از یک دوره اسهال موقتاً لاکتوز را سخت‌تر هضم می‌کنند. اگر شیر یا سایر محصولات لبنی علائم را بیشتر می‌کنند، بهتر است مصرف آنها موقتاً کاهش پیدا کند.
در مورد فیبر نیز لازم نیست همه منابع آن را به‌طور کامل حذف کنید. برخی افراد با مصرف مقدار زیاد سبزیجات خام، حبوبات یا غذاهای پرفیبر در دوران اسهال دچار نفخ و ناراحتی بیشتری می‌شوند. در چنین شرایطی می‌توان موقتاً مقدار این مواد را کاهش داد و پس از بهتر شدن علائم، رژیم غذایی معمول را به‌تدریج از سر گرفت.
نکته مهم: بخش مهمی از درمان خانگی اسهال، تأمین مایعات و املاح و ادامه تغذیه مناسب است؛ اما درمان خانگی به معنی نادیده گرفتن علائم هشدار نیست. اگر اسهال شدید باشد، خون در مدفوع دیده شود، تب بالا یا درد شدید شکم وجود داشته باشد، فرد نتواند مایعات را نگه دارد یا نشانه‌های کم‌آبی ایجاد شود، باید ارزیابی پزشکی انجام شود. بنابراین، در پاسخ کوتاه به این سؤال که برای اسهال چه بخوریم، می‌توان گفت: مایعات و در صورت نیاز ORS را در اولویت قرار دهید، غذا را کاملاً قطع نکنید و تا حد تحمل از غذاهای ساده، کم‌چرب و کم‌ادویه استفاده کنید. هم‌زمان، خوراکی‌ها و نوشیدنی‌هایی را که علائم شما را تشدید می‌کنند محدود کنید.
درمان اسهال چگونه است؟
درمان اسهال به علت، شدت و مدت آن بستگی دارد. در بسیاری از موارد، به‌ویژه اسهال حاد و خفیف، علائم بدون نیاز به داروی خاص برطرف می‌شوند. مهم‌ترین اقدام در این شرایط، جبران آب و املاح از دست‌رفته و توجه به تغذیه مناسب است. اگر اسهال شدید باشد، ادامه پیدا کند یا با علائمی مانند خون در مدفوع، تب بالا، درد شدید شکم یا نشانه‌های کم‌آبی همراه شود، باید علت آن توسط پزشک بررسی شود.
جبران آب و الکترولیت‌ها
مهم‌ترین بخش درمان، جلوگیری از کم‌آبی بدن است. اسهال باعث از دست رفتن آب و الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم می‌شود و اگر این مایعات جایگزین نشوند، کم‌آبی می‌تواند به‌خصوص در کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای جدی‌تر شود.
برای جبران آب و املاح، محلول خوراکی جبران آب و الکترولیت‌ها (ORS) یکی از گزینه‌های اصلی است. این محلول ترکیبی متناسب از آب، قند و الکترولیت‌ها دارد و به جذب بهتر مایعات در روده کمک می‌کند. در صورت اسهال قابل‌توجه، ORS معمولاً گزینه مناسب‌تری از آب ساده، نوشابه یا آبمیوه‌های شیرین است.
در کودکان، مصرف ORS اهمیت بیشتری دارد و بهتر است محلول آماده داروخانه‌ای مطابق دستور روی بسته‌بندی استفاده شود. اگر کودک شیرخوار است، معمولاً شیردهی نیز باید ادامه پیدا کند. در صورت استفراغ، می‌توان مایعات را در حجم کم و دفعات بیشتر به کودک داد.
نکته: تهیه محلول جبران آب و املاح در خانه باید با نسبت دقیق انجام شود؛ بنابراین اگر ORS آماده در دسترس است، استفاده از محصول استاندارد داروخانه‌ای انتخاب مطمئن‌تری است. محلول خانگی با مقدار نامناسب نمک یا شکر می‌تواند اثربخشی کافی نداشته باشد یا حتی برای فرد مشکل‌ساز شود.
درمان خانگی اسهال؛ چه کارهایی منطقی است؟
بخش مهمی از درمان خانگی اسهال به مراقبت از بدن، تأمین مایعات و انتخاب غذاهای قابل‌تحمل مربوط می‌شود. برخلاف تصور رایج، معمولاً نیازی به گرسنگی دادن یا حذف کامل غذا نیست. بهتر است وعده‌های غذایی کوچک‌تر و ساده‌تر مصرف شوند و در صورت تحمل، رژیم غذایی معمول به‌تدریج ادامه پیدا کند.
در مقابل، غذاهای بسیار چرب یا سرخ‌شده، غذاهای تند، الکل، نوشیدنی‌های حاوی کافئین و خوراکی‌ها یا نوشیدنی‌های بسیار شیرین ممکن است علائم را تشدید کنند. برخی شیرین‌کننده‌ها مانند سوربیتول نیز در بعضی افراد می‌توانند باعث شل‌تر شدن مدفوع شوند.
درباره دمنوش‌ها و مواد غذایی گیاهی مانند زنجبیل، نعناع، زردچوبه یا آب انار، شواهد کافی برای اینکه آنها را به‌عنوان درمان اصلی اسهال معرفی کنیم وجود ندارد. بنابراین بهتر است این موارد در صورت تمایل و در حد متعارف مصرف شوند، اما جایگزین ORS، تغذیه مناسب یا ارزیابی پزشکی نشوند.
استراحت کافی نیز می‌تواند به تحمل بهتر علائم کمک کند، اما مهم‌ترین موضوع همچنان جبران مایعات و الکترولیت‌هاست. اگر اسهال شدید است، فرد نمی‌تواند مایعات را نگه دارد، ادرار به‌طور محسوسی کاهش یافته، خون در مدفوع دیده می‌شود یا علائم کم‌آبی وجود دارد، درمان خانگی به‌تنهایی کافی نیست و باید ارزیابی پزشکی انجام شود.
آیا دارو برای درمان اسهال لازم است؟
در بسیاری از موارد، اسهال حاد خفیف بدون داروی اختصاصی بهبود پیدا می‌کند و تمرکز اصلی بر تأمین مایعات و جلوگیری از کم‌آبی است. با این حال، در بعضی شرایط ممکن است پزشک یا داروساز برای کنترل علائم، داروی ضداسهال پیشنهاد کند.
- لوپرامید (Loperamide): این دارو با کاهش حرکات روده می‌تواند تعداد دفعات دفع را کم کند و در برخی بزرگسالان مبتلا به اسهال حاد مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، در صورت وجود خون در مدفوع، تب بالا یا احتمال برخی عفونت‌های روده‌ای نباید خودسرانه مصرف شود. همچنین مصرف آن در کودکان باید با نظر پزشک انجام شود.
- بیسموت ساب‌سالسیلات (Bismuth subsalicylate): این دارو می‌تواند به کاهش برخی علائم گوارشی و اسهال کمک کند و در بعضی موارد برای اسهال حاد یا اسهال مسافرتی استفاده می‌شود. با این حال، برای همه افراد مناسب نیست و در برخی شرایط پزشکی یا همراه با بعضی داروها باید با احتیاط مصرف شود.
- آنتی‌بیوتیک‌ها: آنتی‌بیوتیک برای همه انواع اسهال مناسب نیست و در بسیاری از موارد اسهال حاد، به‌خصوص زمانی که علت ویروسی باشد، کمکی نمی‌کند. در برخی عفونت‌های باکتریایی یا شرایط خاص ممکن است پزشک مصرف آنتی‌بیوتیک را ضروری بداند. مصرف خودسرانه این داروها می‌تواند عوارضی مانند اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک ایجاد کند و حتی خطر عفونت با Clostridioides difficile (C. difficile) را افزایش دهد.
بنابراین انتخاب دارو باید بر اساس علت و شرایط فرد انجام شود. به‌خصوص در کودکان، سالمندان، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای یا افرادی که اسهال همراه با تب بالا، خون در مدفوع یا درد شدید شکم دارند، بهتر است پیش از مصرف دارو با پزشک مشورت شود.
(مقاله پیشنهادی) اگر می‌خواهید بدانید یبوست چیست، چه علائمی دارد و برای بهبود آن چه اقداماتی می‌توان انجام داد، مقاله «یبوست چیست؟ علت، علائم، درمان، پیشگیری و بهترین غذاها برای رفع یبوست» را از دست ندهید؛ در این راهنما علت‌ها و علائم یبوست، روش‌های درمان و پیشگیری و غذاهای مناسب برای کمک به بهبود این مشکل را بررسی کرده‌ایم.
حجم:
800 گرم ± 50 گرم
تاریخ انقضا:
3 ماه پس از تولید
روش نگهداری:
در یخچال (۰–۴ درجه) نگهداری شود. با قاشق/چنگال تمیز بردارید و درِ ظرف را محکم ببندید.
ماندگاری:
ظرف پلمب در یخچال تا 3 ماه (پس از باز شدن در 3–4 هفته مصرف شود)
مواد تشکیل‌دهنده:
کلم‌برگ، آب کرفس، زنجبیل، فلفل سفید، ریحان خشک، نمک و دیگر ادویه‌های مخصوص این رسپی
ساورکرات
آیا پروبیوتیک‌ها برای اسهال مفید هستند؟
پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که در صورت مصرف به مقدار مناسب می‌توانند اثرات مفیدی بر سلامت بدن داشته باشند. برخی از آنها در مواد غذایی تخمیری مانند ماست و کفیر وجود دارند و برخی دیگر به شکل مکمل‌های غذایی عرضه می‌شوند.
شواهد علمی درباره تأثیر پروبیوتیک‌ها بر اسهال یکسان نیست و نتیجه می‌تواند به سویه پروبیوتیک، مقدار مصرف، علت اسهال و شرایط فرد بستگی داشته باشد. بنابراین نمی‌توان گفت همه پروبیوتیک‌ها برای همه انواع اسهال اثر یکسانی دارند.
پروبیوتیک‌ها و اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک
برخی مطالعات نشان داده‌اند که مصرف بعضی سویه‌های پروبیوتیک می‌تواند خطر اسهال مرتبط با مصرف آنتی‌بیوتیک را کاهش دهد. با این حال، میزان اثرگذاری بین مطالعات و انواع مختلف پروبیوتیک‌ها متفاوت است و نمی‌توان نتیجه یک مطالعه را به تمام محصولات پروبیوتیک تعمیم داد.
پروبیوتیک‌ها در سایر انواع اسهال
در برخی مطالعات، احتمال تأثیر بعضی سویه‌های پروبیوتیک بر اسهال عفونی حاد یا اسهال مسافرتی بررسی شده است، اما نتایج همه پژوهش‌ها یکسان نیست. به همین دلیل، پروبیوتیک‌ها را نباید جایگزین درمان اصلی، به‌ویژه جبران آب و الکترولیت‌ها، در نظر گرفت.
از طرف دیگر، مواد غذایی تخمیری مانند ماست ساده، کفیر و برخی سبزیجات تخمیری می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی متنوع باشند؛ اما مصرف آنها در دوران اسهال باید با توجه به تحمل فرد انجام شود. برای مثال، برخی افراد پس از یک دوره اسهال به‌طور موقت لاکتوز را سخت‌تر هضم می‌کنند و ممکن است مصرف لبنیات باعث نفخ یا تشدید علائم شود.
در مورد مکمل‌های پروبیوتیک نیز بهتر است نوع محصول و سویه موجود در آن مورد توجه قرار گیرد. افراد دارای ضعف سیستم ایمنی یا بیماری‌های جدی باید پیش از مصرف مکمل‌های پروبیوتیک با پزشک مشورت کنند.
در مجموع، نقش احتمالی پروبیوتیک‌ها در بعضی انواع اسهال قابل بررسی است، اما جبران آب و الکترولیت‌ها همچنان مهم‌ترین اقدام حمایتی در بیشتر موارد اسهال حاد است و پروبیوتیک‌ها نباید به‌عنوان درمان قطعی یا جایگزین ارزیابی پزشکی معرفی شوند.
چه زمانی اسهال خطرناک است و باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر موارد اسهال حاد در مدت کوتاهی برطرف می‌شوند، اما گاهی شدت علائم یا وضعیت فرد به‌گونه‌ای است که نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. مهم‌ترین نگرانی در این شرایط، کم‌آبی بدن و در برخی موارد وجود یک عفونت یا بیماری زمینه‌ای است. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه به پزشک یا دریافت کمک پزشکی ضروری است:
- علائم کم‌آبی: تشنگی شدید، خشکی دهان، کاهش واضح ادرار یا تیره شدن آن، سرگیجه، ضعف شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی یا گیجی می‌تواند از نشانه‌های کم‌آبی باشد.
- ناتوانی در نوشیدن یا نگه داشتن مایعات: اگر استفراغ مکرر اجازه نمی‌دهد فرد مایعات را مصرف یا حفظ کند، خطر کم‌آبی افزایش می‌یابد.
- خون یا مدفوع سیاه: مشاهده خون روشن، مدفوع سیاه یا وجود مقدار قابل‌توجهی خون و مخاط همراه مدفوع نیاز به بررسی پزشکی دارد.
- درد شدید شکم یا مقعد: درد شدید، مداوم یا غیرمعمول همراه با اسهال نباید نادیده گرفته شود.
- تب بالا: تب قابل‌توجه، به‌خصوص اگر همراه با خون در مدفوع، درد شدید یا بدحال شدن عمومی باشد، می‌تواند نیازمند بررسی علت عفونت باشد.
- ادامه‌دار شدن یا تشدید علائم: اگر اسهال طی چند روز بهتر نشود، شدت آن افزایش پیدا کند یا به‌طور مکرر عود کند، بهتر است علت آن بررسی شود.
- گروه‌های حساس: نوزادان و کودکان کم‌سن، سالمندان و افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای دارند یا سیستم ایمنی آنها ضعیف است، ممکن است با کم‌آبی یا عوارض اسهال سریع‌تر دچار مشکل شوند و به ارزیابی زودتر نیاز داشته باشند.
در کودکان، به‌ویژه شیرخواران، کاهش ادرار، نداشتن اشک هنگام گریه، خشکی دهان، بی‌حالی یا فرورفتگی چشم‌ها می‌تواند از نشانه‌های کم‌آبی باشد و باید جدی گرفته شود.
در مجموع، شدت و علائم همراه اسهال به اندازه مدت آن اهمیت دارند. بنابراین نباید صرفاً بر اساس تعداد روزها تصمیم گرفت که مراجعه به پزشک لازم نیست.
اسهال چند روز طول می‌کشد؟
مدت اسهال به علت آن بستگی دارد. اسهال حاد معمولاً کوتاه‌مدت است و در بسیاری از موارد عفونی طی چند روز برطرف می‌شود، هرچند ممکن است در بعضی افراد مدت بیشتری ادامه داشته باشد. از نظر پزشکی، اسهال معمولاً بر اساس مدت به سه گروه تقسیم می‌شود:
- اسهال حاد: کمتر از ۲ هفته ادامه دارد.
- اسهال مداوم یا پایدار: از ۲ تا کمتر از ۴ هفته طول می‌کشد.
- اسهال مزمن: ۴ هفته یا بیشتر ادامه دارد.
این دسته‌بندی به تشخیص علت کمک می‌کند، اما به این معنا نیست که هر اسهال حاد حتماً بی‌خطر است یا هر اسهال طولانی الزاماً ناشی از یک بیماری جدی است. شدت علائم، سن، وضعیت عمومی فرد و وجود نشانه‌های هشدار نیز باید در نظر گرفته شوند.
اگر اسهال طولانی شود، مرتباً عود کند یا با کاهش وزن، خون در مدفوع، تب، درد شکم یا علائم کم‌آبی همراه باشد، مراجعه به پزشک اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است پزشک بر اساس علائم و سابقه فرد، آزمایش‌های لازم را برای پیدا کردن علت انجام دهد.
آیا اسهال بعد از آنتی‌بیوتیک طبیعی است؟
اسهال پس از مصرف آنتی‌بیوتیک نسبتاً شایع است. آنتی‌بیوتیک‌ها علاوه بر باکتری‌های عامل عفونت، می‌توانند ترکیب طبیعی میکروب‌های روده را نیز تغییر دهند و در نتیجه باعث شل شدن مدفوع یا افزایش دفعات دفع شوند. این نوع اسهال ممکن است در حین مصرف دارو یا حتی مدتی پس از پایان دوره درمان ایجاد شود.
بسیاری از موارد اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک خفیف هستند و پس از پایان مصرف دارو برطرف می‌شوند؛ با این حال، هر اسهالی که بعد از مصرف آنتی‌بیوتیک ایجاد می‌شود را نباید صرفاً یک عارضه ساده در نظر گرفت. برخی عفونت‌ها، از جمله عفونت ناشی از Clostridioides difficile (C. difficile)، نیز می‌توانند پس از مصرف آنتی‌بیوتیک ایجاد شوند و به درمان پزشکی نیاز دارند.
اگر اسهال پس از مصرف آنتی‌بیوتیک شدید است، چندین بار در روز تکرار می‌شود، بیشتر از چند روز ادامه پیدا می‌کند یا همراه با تب، درد شکم، خون در مدفوع یا علائم کم‌آبی است، باید با پزشک تماس گرفت. همچنین آنتی‌بیوتیک را نباید خودسرانه قطع، تعویض یا دوباره مصرف کرد؛ تصمیم درباره ادامه یا تغییر دارو باید با توجه به نوع عفونت و وضعیت فرد گرفته شود.
(مقاله پیشنهادی) اگر می‌خواهید بدانید سبزیجات تخمیری با سس تمرهندی را چگونه در غذاهای روزمره استفاده کنید، مقاله «چطور سبزیجات تخمیری با سس تمرهندی را در غذاهای روزمره استفاده کنیم؟» را از دست ندهید؛ در این راهنما با ایده‌های ساده برای استفاده از این سبزیجات در وعده‌های مختلف، ترکیب آنها با غذاهای ایرانی و نکات مهم مصرف آشنا خواهید شد.
پکیج هالینو هیت
پکیج اکسیر سرخ هالین
پیکل تربچه تخمیری
سرکه سیب تخمیری
چگونه از اسهال پیشگیری کنیم؟
اگرچه نمی‌توان از همه انواع اسهال پیشگیری کرد، رعایت اصول بهداشت فردی، ایمنی مواد غذایی و مصرف آب سالم می‌تواند خطر بسیاری از عفونت‌های گوارشی را کاهش دهد. این موضوع به‌ویژه هنگام سفر و برای کودکان اهمیت بیشتری دارد.
- شستن دست‌ها: دست‌ها را به‌طور مرتب با آب و صابون بشویید؛ به‌خصوص پس از استفاده از سرویس بهداشتی، تعویض پوشک و پیش از تهیه یا خوردن غذا. شستن صحیح دست‌ها یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای کاهش انتقال عوامل عفونی است.
- مصرف آب سالم: برای نوشیدن، تهیه غذا و مسواک زدن از آب مطمئن و سالم استفاده کنید. اگر درباره سلامت آب تردید دارید، از آب بسته‌بندی‌شده سالم یا آب تصفیه‌شده استفاده کنید. هنگام سفر نیز بهتر است از نوشیدن آب یا یخ با منبع نامطمئن خودداری شود.
- رعایت ایمنی مواد غذایی: گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ را به‌طور کامل بپزید و غذاهای پخته‌شده را برای مدت طولانی در دمای محیط رها نکنید. مواد غذایی فاسدشدنی باید در دمای مناسب یخچال نگهداری شوند. همچنین برای جلوگیری از انتقال آلودگی، از تماس مواد غذایی خام با غذای آماده مصرف جلوگیری کنید.
- شست‌وشوی صحیح میوه و سبزیجات: میوه‌ها و سبزیجات را پیش از مصرف به‌خوبی زیر آب جاری بشویید و آنها را روی سطوح یا ظروف تمیز آماده کنید. در صورت امکان، برای مواد غذایی که قرار است پخته شوند، پخت کامل می‌تواند خطر برخی عوامل بیماری‌زا را کاهش دهد.
- واکسیناسیون روتاویروس در نوزادان: واکسن روتاویروس می‌تواند از بسیاری از موارد شدید عفونت روتاویروس و عوارض ناشی از آن در شیرخواران جلوگیری کند. این واکسن در سنین مشخص و طبق برنامه واکسیناسیون تجویز می‌شود؛ بنابراین درباره زمان و تعداد دوزها باید از برنامه واکسیناسیون محل زندگی کودک پیروی کرد.
- پرهیز از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک: آنتی‌بیوتیک‌ها باید تنها در مواردی که پزشک آنها را ضروری تشخیص می‌دهد مصرف شوند. مصرف بی‌رویه این داروها علاوه بر افزایش خطر مقاومت آنتی‌بیوتیکی، می‌تواند تعادل میکروبی روده را تغییر دهد و احتمال بروز اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک را افزایش دهد.
پیشگیری از اسهال در سفر
در سفر، به‌ویژه در مناطقی که کیفیت آب و شرایط بهداشتی متفاوت است، توجه بیشتری به ایمنی غذا و نوشیدنی داشته باشید. آب بسته‌بندی‌شده با درپوش سالم یا آب مطمئن، غذای کاملاً پخته و غذاهایی که تازه و در شرایط مناسب نگهداری شده‌اند، انتخاب‌های مطمئن‌تری هستند. از مصرف آب، یخ یا غذاهایی که درباره نحوه تهیه و نگهداری آنها اطمینان ندارید، بهتر است خودداری کنید.
در مجموع، شستن دست‌ها، مصرف آب سالم، پخت کامل غذا، نگهداری صحیح مواد غذایی و رعایت بهداشت در سفر از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند خطر بسیاری از عفونت‌های گوارشی و اسهال را کاهش دهند.
پرسش‌های متداول (FAQ)
اسهال یعنی دفع مکرر و شل مدفوع (معمولاً ۳ بار یا بیشتر در روز). در این حالت مدفوع آبکی و حجیم شده و بیش از حد معمول از بدن خارج می‌شود. اسهال معمولاً به‌صورت گذرا (۱–۲ روز) شروع می‌شود و اغلب با عفونت‌های روده‌ای یا غذاهای آلوده مرتبط است.
شایع‌ترین علت اسهال ناگهانی (حاد) عفونت‌های روده‌ای ویروسی یا باکتریایی هستند. غذاهای آلوده (مسمومیت غذایی)، مصرف آب ناسالم یا قرار گرفتن در تماس با افراد مبتلا نیز می‌تواند اسهال حاد ایجاد کند. استفاده از آنتی‌بیوتیک یا برخی داروها نیز می‌تواند اسهال را ناگهان راه بیندازد.
بله. برنج سفید ساده جزو غذاهای مناسب اسهال است. برنج فیبر کمی دارد و به جذب آب اضافی در روده کمک می‌کند. بنابراین خوردن برنج پخته بدون ادویه، همراه با آب‌گوشت یا سوپ، برای تثبیت مدفوع مفید است.
ماست ساده کم‌چرب (با باکتری‌های زنده) می‌تواند مفید باشد، زیرا حاوی پروبیوتیک‌هایی است که به بازگرداندن باکتری‌های مفید روده کمک می‌کنند. با این حال، اگر عدم تحمل لاکتوز دارید یا بعد از خوردن لبنیات اسهالتان بدتر می‌شود، از ماست خودداری کنید. دوغ یا کفیر تخمیری کم‌چرب نیز گزینه‌های خوبی هستند.
معمولاً اسهال حاد ظرف چند روز (۱ تا ۳ روز) خودبه‌خود برطرف می‌شود. اگر اسهال بیش از یک هفته ادامه پیدا کند یا بهبود نیابد، به پزشک مراجعه کنید. اسهال مداوم (بیش از ۲ هفته) یا مزمن (بیش از ۴ هفته) غیرطبیعی است و نیاز به بررسی دارد.
در صورت بروز هر یک از علائم زیر اسهال خطرناک تلقی می‌شود و باید به پزشک مراجعه کرد:
- اسهال بیش از ۲ روز در بزرگسالان (یا بیش از ۲۴ ساعت در کودکان) ادامه یابد.
- تب بالا (بیش از ۳۹°C) همراه اسهال.
- وجود خون یا چرک در مدفوع.
- علائم شدید کم‌آبی (تشنگی فراوان، عدم توان نوشیدن، گیجی، ادرار کم یا تیره).
- درد شدید شکم یا استفراغ مداوم که مانع از نوشیدن مایعات می‌شود.
برخی مطالعات نشان داده‌اند مصرف پروبیوتیک‌ها (مانند لبنیات تخمیری یا مکمل‌های پروبیوتیک) می‌تواند بروز اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک را کاهش دهد و در مواردی از اسهال مسافرتی و عفونی کمک‌کننده باشد. با این حال، همه پروبیوتیک‌ها اثر یکسانی ندارند. نکته مهم: اگر به لاکتوز حساسیت دارید، حتی لبنیات پروبیوتیک هم می‌تواند اسهالتان را بدتر کند. بنابراین در صورت تمایل به استفاده از پروبیوتیک، بهتر است با پزشک مشورت کنید و برندهای معتبر را انتخاب نمایید.
اگر دربارهٔ محصولات تخمیری هالین یا قوانین استرداد هالین سؤالی دارید، می‌توانید پاسخ خود را در صفحهٔ «پرسش‌های متداول محصولات تخمیری» پیدا کنید؛ در غیر این صورت، از طریق فرم تماس با هالین، سؤال یا مشکل خود را برای کارگاه هالین (Haleen) ارسال کنید.
جمع‌بندی
در بیشتر موارد خفیف، مراقبت و تغذیه مناسب کافی است؛ اما اگر خون در مدفوع، تب بالا، درد شدید شکم، استفراغ مکرر، علائم کم‌آبی یا بدتر شدن وضعیت عمومی وجود داشته باشد، باید ارزیابی پزشکی انجام شود. اسهال طولانی‌مدت یا مکرر و همچنین اسهالی که پس از مصرف آنتی‌بیوتیک ایجاد شده است نیز ممکن است به بررسی علت نیاز داشته باشد.
شناخت علت‌های احتمالی، توجه به علائم هشدار، رعایت بهداشت فردی و ایمنی مواد غذایی و انتخاب مایعات و غذاهای مناسب، مهم‌ترین نکات برای مدیریت و پیشگیری از بسیاری از موارد اسهال هستند.
نکته مهم: این مطلب توصیه پزشکی نیست؛ اگر بیماری زمینه‌ای دارید، پیش از اعمال تغییرات جدی در رژیم با پزشک مشورت کنید.
مطالب مجله هالین جنبه آموزشی و معرفی دارند و توصیه پزشکی یا درمانی نیستند.